Mural

Dorota Falkowska-Adamiec (ur. 20 lutego 1940 roku w Ratajach w Górach Świętokrzyskich) to uznana polska malarka współczesna, która od lat związana jest z bytomskim środowiskiem artystycznym. Wyróżnia się w świecie sztuki jako jedna z nielicznych osób kontynuujących wymagającą technikę dawnych mistrzów.

Wykształcenie i Rozwój Artystyczny

• Studia wyższe: Ukończyła Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie.
• Dyplom: Obroniła go na Wydziale Grafiki w Katowicach w 1966 roku.
• Kariera: W 2016 roku świętowała uroczysty jubileusz 50-lecia pracy twórczej wystawą pod tytułem „Trochę nieba i chleba” w Galerii Grabskich w Kazimierzu Dolnym.
• Styl i Technika Malarska

• Główna dziedzina: Artystka uprawia przede wszystkim klasyczne malarstwo sztalugowe.
• Technika laserunkowa: Jako jedna z nielicznych współczesnych malarek stosuje tradycyjną technikę nakładania przezroczystych warstw farby (laserunków). Metoda ta bezpośrednio nawiązuje do warsztatu wielkich mistrzów, takich jak Leonardo da Vinci czy Canaletto, pozwalając na uzyskanie unikalnej głębi oraz świetlistości kolorów.
• Motywy przewodnie: W jej bogatym dorobku dominują cykle przedstawiające Pierotów i motywy „arlekinad”, nastrojowe pejzaże, motywy florystyczne oraz weduty.

Wystawy i Prezentacje Twórczości

Dorota Falkowska-Adamiec zaprezentowała swoje dzieła na kilkudziesięciu wystawach w kraju i na całym świecie:

• Wystawy indywidualne w Polsce: m.in. w Bytomiu, Warszawie, Krakowie, Gliwicach, Wrocławiu, Lublinie czy Zielonej Górze.
• Wystawy międzynarodowe: Jej obrazy gościły w galeriach w Londynie, Lyonie, Solingen, Oyenhausen Bad, Halle, Miszkolcu, Detroit, a także w miastach japońskich, takich jak Tokio, Nagano, Kobe i Osaka.

Nagrody, Wyróżnienia i Odznaczenia

Artystka ma na swoim koncie kilkanaście prestiżowych laurów za zasługi dla kultury i sztuki:

• Złota Odznaka Związku Polskich Artystów Plastyków (ZPAP).
• Order Św. Stanisława III klasy.
• Nagroda w dziedzinie kultury „Muza ’97”.
• Tytuł „Bytomianka Zimy 2009”.

Jej unikalne obrazy do dziś regularnie pojawiają się w polskich domach aukcyjnych i są cenione przez kolekcjonerów poszukujących rzemiosła opartego na klasycznych, historycznych wzorcach malarskich.

---

Marianna Wiśnios (ur. 6 października 1909 r. w Ratajach, zm. 24 października 1996 r. w Wąchocku) była wybitną polską malarką nieprofesjonalną i jedną z najważniejszych rodzimych przedstawicielek prymitywizmu (sztuki naiwnej). Ze względu na swój unikalny styl i ekspresję bywa nazywana „Świętokrzyskim Nikiforem” lub „Nikiforem z Wąchocka”.

Co ciekawe, artystka urodziła się w tej samej małej świętokrzyskiej wsi Rataje, co wspomniana wcześniej Dorota Falkowska-Adamiec.

Trudne Początki i Praca na Roli

• Brak edukacji: Pochodziła z ubogiej rodziny. Ukończyła zaledwie dwie lub trzy klasy szkoły powszechnej. Od dziecka ciężko pracowała na roli.
• Dziecięca pasja: Potrzebę tworzenia czuła od zawsze. Jako mała dziewczynka rysowała węglem na ścianach izb, gliną na kamieniach czy patykiem na piasku.
• Życie rodzinne: W 1936 roku wyszła za mąż za fryzjera Stanisława Wiśniosa. Poświęciła się wychowaniu dzieci i prowadzeniu małego gospodarstwa, przez co malowała tylko w nielicznych wolnych chwilach.

Odkrycie Talentu i Sukces Twórczy

• Przełomowy rok 1947: Wtedy zaczęła malować regularnie, gdy pomagała swojemu synowi Pawłowi w rysunkach do szkoły.
• Rola Anieli Grotowskiej: Talent malarki dostrzegła lokalna nauczycielka. To ona zachęciła ją do tworzenia i zgłosiła jej prace na konkursy.
• Oficjalny debiut: W 1972 roku wzięła udział w Wielkim Konkursie na współczesną sztukę ludową Ziemi Kieleckiej w Iłży, gdzie zdobyła I nagrodę. Wywołało to ogromne zainteresowanie znawców sztuki.
• Rozkwit kariery: Przypadł na lata po śmierci jej męża w 1966 roku. Malarka zyskała uznanie, a muzea i kolekcjonerzy zaczęli regularnie zamawiać jej dzieła.

Charakterystyka Stylu i Tematyki

• Materiały: W początkowej, trudnej fazie tworzyła na szarym papierze pakowym, makulaturze czy workach po cemencie, używając szmacianych tamponów, tuszu i farbek do bielizny. Dopiero później zyskała dostęp do profesjonalnych płócien i farb plakatowych czy akwareli.
• Tematyka sakralna: Jej twórczość cechuje głęboka religijność. Dominowały sceny pasyjne (Chrystus Ukrzyżowany), wizerunki Matki Boskiej, żywoty świętych oraz lokalne legendy i sceny z życia wsi.
• Unikalna ekspresja: Prace Wiśnios charakteryzują się deformacją kształtów, wyrazistym konturem, żywiołową kolorystyką oraz ogromnym ładunkiem emocjonalnym i szczerością. Sama artystka twierdziła, że namalowała ponad 1000 obrazów.

Nagrody i Pamięć

• Nagroda im. Oskara Kolberga: Przyznana w 1991 roku za wybitne zasługi dla kultury ludowej.
• Kolekcje muzealne: Jej obrazy znajdują się w najważniejszych polskich placówkach etnograficznych i narodowych m.in. w Warszawie, Krakowie, Kielcach, Radomiu, Toruniu i Łodzi.
• Upamiętnienie: Pod koniec życia (w 1993 roku) przeniosła się do Wąchocka, gdzie zmarła w 1996 roku. W 2021 roku została oficjalną patronkąWDK Rataje gmina Wąchock

 Marianna Wiśnios otrzymała to najważniejsze w Polsce wyróżnienie dla twórców ludowych w 1991 roku za całokształt swojej unikalnej działalności malarskiej. [1]

• Prestiż: Nagroda im. Oskara Kolberga to najwyższe oficjalne uznanie „Za zasługi dla kultury ludowej” w kraju.
• Uzasadnienie: Doceniono jej absolutną bezkompromisowość, autentyczność oraz stworzenie własnego, natychmiast rozpoznawalnego stylu zwanego „stylem Marii Wiśnios”.
• Inne laury: Nagroda ta zamknęła cykl wielkich wyróżnień artystki, obok przyznanej jej wcześniej Nagrody im. Brata Alberta za wybitne osiągnięcia w dziedzinie sztuki sakralnej (1983).

Prace  Marianny Wiśnios można oglądać:

Prace artystki rozeszły się po całym świecie (część trafiła nawet do siedziby ONZ i Genewy), jednak największe kolekcje jej dzieł posiadają polskie placówki:

• Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu: Posiada bardzo bogaty zbiór 39 obrazów artystki. Część prac zakupiono bezpośrednio z jej domowej pracowni, a pozostałe pozyskano po jej śmierci od prywatnych kolekcjonerów.
• Muzeum Narodowe w Kielcach: To tutaj w 1976 roku odbyła się jej pierwsza indywidualna wystawa. Placówka posiada bogate zbiory etnograficzne z jej dziełami i regularnie organizuje pokazy jej twórczości.
• Klasztor na Jasnej Górze w Częstochowie: Ze względu na to, że artystka traktowała malowanie jak formę modlitwy, wiele jej dzieł o tematyce maryjnej i pasyjnej trafiło bezpośrednio do zbiorów jasnogórskich.
• Muzeum Wsi Kieleckiej: Regularnie odkupuje unikalne obrazy z rynku prywatnego, stale powiększając kolekcję dedykowaną tej świętokrzyskiej malarce.
• Pozostałe muzea: Jej pojedyncze dzieła i stałe zasoby sztuki naiwnej/ludowej posiadają m.in. Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Śląskie w Katowicach, a także placówki w Warszawie, Łodzi i Toruniu.

---

Marianna Fudala z domu Krogulec, pseudonim „Zuzia” (ur. 13 lipca 1926 roku w Węglowie) to polska kombatantka, bohaterska łączniczka Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej „Ponury-Nurt” działających w Górach Świętokrzyskich. Jest jedną z ostatnich żyjących ikon tamtego okresu i naocznych świadków historii w regionie.

Dzieciństwo i Korzenie Konspiracyjne

• Pochodzenie: Przyszła na świat w leśnej osadzie Węglów.
• Wpływ ojca: Jej ojciec, Stanisław Krogulec, pracował jako gajowy. W czasie II wojny światowej aktywnie działał w strukturach Cywilnego Ruchu Oporu Leśników i ściśle współpracował z Armią Krajową. To zdeterminowało patriotyczne wychowanie Marianny i jej rodzeństwa (bracia Jan ps. „Mrówka” oraz Stefan ps. „Mietek” również walczyli w konspiracji).

Służba w Armii Krajowej

• Początki działalności: Funkcje łączniczki zaczęła pełnić niemal od samego wybuchu wojny jako nastolatka. Ze względu na młody wiek wzbudzała mniejsze podejrzenia Niemców.
• Meldunki w warkoczu: Jej znakiem rozpoznawczym i sprytnym sposobem na kamuflaż było ukrywanie i przenoszenie tajnych meldunków wplecionych w warkocze.
• Oficjalna przysięga: W 1943 roku złożyła oficjalną przysięgę wojskową w oddziale partyzanckim Polskie Wojsko Leśne. Następnie współpracowała z oddziałem podporucznika Euzebiusza Domoradzkiego ps. „Grot”.
• Pod dowództwem „Ponurego”: W czerwcu 1943 roku jej oddział podporządkował się legendarnemu cichociemnemu Janowi Piwnikowi „Ponuremu”. Została wtedy włączona do I Zgrupowania porucznika Eugeniusza Kaszyńskiego „Nurta”, operującego m.in. w okolicach słynnej Polany Wykus.

Okres Powojenny i Kultywowanie Pamięci

• Ochrona pamięci: Po zakończeniu działań wojennych i nastaniu władzy komunistycznej „Zuzia” nie zaprzestała pomocy byłym żołnierzom AK. Przez dekady angażowała się w potajemne dbanie o miejsca pamięci.
• Ocalenie Wykusu: To w dużej mierze dzięki jej determinacji i staraniom przetrwała oraz rozwinęła się pamięć o obozowisku partyzanckim na Wykusie. Miejscu, które do dziś jest symbolem etosu świętokrzyskiej AK.
• Życie prywatne: Przez większość dorosłego życia związana z Wąchockiem, gdzie mieszka do dnia dzisiejszego.

Odznaczenia i Cześć Bohaterce

Marianna Fudala za swoją niezłomną postawę została odznaczona m.in. Medalem Stulecia Odzyskanej Niepodległości. Pomimo zaawansowanego wieku (w lipcu 2026 roku obchodzi swoje setne urodziny) regularnie uczestniczy jako gość honorowy w corocznych Czerwcowych Uroczystościach Wykusowych.

---

Aniela Grotowska (ur. 1902 roku, zm. 1984 roku) była wybitną polską nauczycielką, radną oraz działaczką społeczną mocno związaną z podkielecką wsią Rataje w gminie Wąchock. W historii regionu zapisała się jako bohaterska krzewicielka oświaty w trudnych czasach wojennych oraz odkrywczyni talentu genialnej malarki prymitywistki, Marianny Wiśnios.

Wojenna Heroiczność i Tajne Nauczanie

• Edukacja w konspiracji: W czasie okupacji niemieckiej, ryzykując życie własne oraz swojej rodziny, Aniela Grotowska zorganizowała i prowadziła tajne komplety nauczania bezpośrednio we własnym domu w Ratajach.
• Obrona polskości: Dzięki jej niezłomnej postawie dzieci i młodzież z okolic Wąchocka miały stały dostęp do edukacji historycznej, geograficznej i języka polskiego, zakazanych przez okupanta.

Praca Pedagogiczna i Społeczna

• Wieloletnia praca w szkole: Po zakończeniu II wojny światowej przez kilkadziesiąt lat uczyła w Szkole Podstawowej w Wąchocku oraz w jej lokalnej filii w Ratajach.
• Praca z pasją: W strukturach szkolnych dała się poznać m.in. jako zaangażowana nauczycielka śpiewu i muzyki.
• Działalność związkowa i samorządowa: Przez wiele lat aktywnie działała w strukturach Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP). Ponadto angażowała się w lokalną politykę, piastując mandat radnej do Gromadzkich Rad Narodowych, gdzie walczyła o poprawę warunków bytowych mieszkańców.
• Koło Gospodyń Wiejskich: Była założycielką oraz wieloletnim sekretarzem lokalnego koła gospodyń (m.in. w strukturach sąsiedniego Parszowa), stając się główną inicjatorką aktywizacji wiejskich kobiet.

Odkrycie Marianny Wiśnios

• Największy sukces mecenaski: Jako osoba niezwykle wrażliwa na piękno, Aniela Grotowska dostrzegła niezwykły talent plastyczny w swojej ubogiej sąsiadce z Rataj – Mariannie Wiśnios.
• Wsparcie i promocja: To właśnie Grotowska podarowała malarce lepsze materiały, motywowała do ciągłego tworzenia, a ostatecznie osobiście zgłosiła jej prace na kluczowy konkurs w Iłży w 1972 roku, otwierając przed nią drzwi do ogólnokrajowej i światowej sławy.

Pamięć i Upamiętnienie

Aniela Grotowska zapisała się w pamięci bliskich oraz wychowanków jako osoba wyjątkowo życzliwa, skromna i zawsze gotowa nieść pomoc drugiemu człowiekowi.

• W maju 2014 roku w Ratajach odbyły się oficjalne uroczystości upamiętniające tę zasłużoną społeczniczkę.
• Z udziałem jej syna, Andrzeja Grotowskiego, przedstawicieli samorządu, ZNP oraz licznych dawnych uczniów, na ścianie kaplicy pod wezwaniem św. Zofii w Ratajach odsłonięto pamiątkową tablicę poświęconą jej osobie.